سرطان دهانه رحم؛ علائم، علت، تشخیص، درمان و راه‌های پیشگیری

سرطان دهانه رحم یا سرطان سرویکس یکی از بیماری‌های مهم دستگاه تناسلی زنان است. اهمیت این سرطان از آن جهت بیشتر می‌شود که ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشد؛ در عین حال، تغییرات پیش‌سرطانی دهانه رحم را می‌توان با غربالگری مناسب شناسایی و در بسیاری از موارد قبل از تبدیل شدن به سرطان درمان کرد.

عفونت پایدار با انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV اصلی‌ترین عامل ایجاد سرطان دهانه رحم محسوب می‌شود. البته ابتلا به HPV به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست و بسیاری از عفونت‌های HPV توسط سیستم ایمنی بدن کنترل می‌شوند.

اگر نتیجه تست HPV یا پاپ اسمیر شما غیرطبیعی بوده یا با علائمی مانند خونریزی پس از رابطه، خونریزی غیرعادی یا ترشحات غیرمعمول مواجه شده‌اید، بررسی توسط متخصص زنان اهمیت دارد. در کلینیک دکتر کتایون فراهانی، متخصص زنان، زایمان و زیبایی، وضعیت سلامت دهانه رحم و نتایج آزمایش‌های غربالگری بر اساس شرایط هر مراجعه‌کننده ارزیابی می‌شود.

سرطان دهانه رحم چیست؟

دهانه رحم یا سرویکس، بخش پایینی رحم است که رحم را به واژن متصل می‌کند. سرطان دهانه رحم زمانی به وجود می‌آید که تعدادی از سلول‌های این ناحیه دچار تغییرات غیرطبیعی شوند و رشد و تکثیر آن‌ها از کنترل طبیعی بدن خارج شود.

این اتفاق معمولاً یک‌شبه رخ نمی‌دهد. در بسیاری از افراد، ابتدا تغییرات پیش‌سرطانی در سلول‌ها شکل می‌گیرد. بعضی از این تغییرات ممکن است بدون درمان برطرف شوند، اما برخی دیگر در صورت باقی ماندن می‌توانند طی سال‌ها به سرطان مهاجم تبدیل شوند.

همین روند تدریجی باعث شده است که سرطان دهانه رحم یکی از سرطان‌هایی باشد که غربالگری و تشخیص زودهنگام در پیشگیری از آن اهمیت بسیار زیادی دارد.

تفاوت سرطان دهانه رحم با سرطان رحم چیست؟

سرطان دهانه رحم و سرطان رحم یک بیماری نیستند. سرطان دهانه رحم از سرویکس یا قسمت پایینی رحم شروع می‌شود؛ در حالی که بسیاری از سرطان‌هایی که با عنوان سرطان رحم شناخته می‌شوند، از بافت داخلی رحم یا آندومتر منشأ می‌گیرند.

عوامل خطر، روش‌های غربالگری، علائم و درمان این دو بیماری می‌توانند متفاوت باشند. به همین دلیل تشخیص دقیق محل ایجاد بیماری برای انتخاب روش مناسب درمان ضروری است.

ارتباط HPV با سرطان دهانه رحم چیست؟

HPV گروه بزرگی از ویروس‌هاست که انواع مختلفی دارد. بعضی از انواع HPV کم‌خطر هستند و برخی دیگر در گروه پرخطر قرار می‌گیرند.

در بسیاری از افراد، عفونت HPV بدون ایجاد مشکل جدی توسط سیستم ایمنی کنترل می‌شود. نگرانی اصلی زمانی مطرح است که عفونت با یکی از انواع پرخطر HPV برای مدت طولانی باقی بماند. در این شرایط ممکن است سلول‌های دهانه رحم به مرور دچار تغییرات غیرطبیعی شوند.

انواع سرطان دهانه رحم

سرطان دهانه رحم انواع مختلفی دارد، اما بیشتر موارد در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند.

1. کارسینوم سلول سنگفرشی

کارسینوم سلول سنگفرشی شایع‌ترین نوع سرطان دهانه رحم است و از سلول‌های نازک و مسطح قسمت خارجی سرویکس شروع می‌شود.

2. آدنوکارسینوم دهانه رحم

آدنوکارسینوم از سلول‌های غده‌ای کانال دهانه رحم منشأ می‌گیرد. چون این سلول‌ها در قسمت داخلی‌تر دهانه رحم قرار دارند، محل رشد ضایعه ممکن است با نوع سنگفرشی متفاوت باشد.

انواع نادر دیگری نیز وجود دارند که تشخیص نوع دقیق آن‌ها با بررسی نمونه بافتی انجام می‌شود.

علائم سرطان دهانه رحم چیست؟

سرطان دهانه رحم در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد. به همین علت منتظر ماندن برای ظاهر شدن علائم، جایگزین مناسبی برای غربالگری نیست.

با پیشرفت تغییرات، برخی افراد ممکن است علائم زیر را تجربه کنند:

• خونریزی واژینال پس از رابطه جنسی
• خونریزی بین دوره‌های قاعدگی
• خونریزی پس از یائسگی
• قاعدگی شدیدتر یا طولانی‌تر از حالت معمول
• ترشحات آبکی، خونی یا غیرمعمول واژن
• درد هنگام رابطه جنسی
• درد مداوم یا بدون علت مشخص در ناحیه لگن

وجود این علائم به تنهایی به معنی سرطان نیست. عفونت، التهاب، پولیپ و مشکلات خوش‌خیم دیگر نیز می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند؛ اما تشخیص علت باید توسط پزشک انجام شود.

علائم سرطان دهانه رحم در مراحل پیشرفته

اگر بیماری به بافت‌ها و اندام‌های اطراف گسترش پیدا کند، ممکن است علائم دیگری ظاهر شوند؛ از جمله:

• درد شکم یا کمر
• تورم یک یا هر دو پا
• خستگی قابل توجه
• کاهش اشتها یا کاهش وزن بدون علت مشخص
• درد یا مشکل هنگام ادرار
• وجود خون در ادرار در بعضی افراد
• مشکل در دفع مدفوع
• خونریزی از رکتوم در برخی موارد پیشرفته

چه عواملی احتمال سرطان دهانه رحم را افزایش می‌دهند؟

مهم‌ترین عامل خطر، باقی ماندن طولانی‌مدت انواع پرخطر HPV در بدن است. برخی عوامل نیز می‌توانند احتمال ابتلا یا ماندگاری عفونت را افزایش دهند.

• سیگار و مصرف محصولات دخانی
• ضعیف بودن سیستم ایمنی
• ابتلا به HIV
• قرار گرفتن بیشتر در معرض HPV
• برخی عفونت‌های مقاربتی
• عدم انجام غربالگری در زمان مناسب
• پیگیری نکردن نتایج غیرطبیعی غربالگری

وجود یک یا چند عامل خطر به این معنا نیست که فرد حتماً به سرطان مبتلا خواهد شد.

غربالگری سرطان دهانه رحم

غربالگری سرطان دهانه رحم برای شناسایی عفونت HPV پرخطر یا تغییرات غیرطبیعی سلول‌های دهانه رحم پیش از ایجاد سرطان مهاجم انجام می‌شود.

دو آزمایش مهم در این زمینه تست HPV و تست پاپ اسمیر هستند.

تست پاپ اسمیر چیست؟

در تست پاپ اسمیر یا Pap Test، پزشک نمونه کوچکی از سلول‌های سطح دهانه رحم تهیه می‌کند. این سلول‌ها در آزمایشگاه از نظر تغییرات غیرطبیعی بررسی می‌شوند.

غیرطبیعی بودن پاپ اسمیر به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست. بسیاری از نتایج غیرطبیعی مربوط به تغییراتی هستند که نیاز به پیگیری یا بررسی دقیق‌تر دارند.

تست HPV چیست؟

در تست HPV، نمونه از نظر وجود انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی بررسی می‌شود. این آزمایش می‌تواند به شناسایی افرادی کمک کند که بیشتر در معرض تغییرات پیش‌سرطانی دهانه رحم قرار دارند.

برنامه غربالگری برای همه افراد یکسان نیست. سن، سابقه نتایج پاپ اسمیر و HPV، وضعیت سیستم ایمنی و بعضی شرایط پزشکی در تعیین زمان آزمایش بعدی نقش دارند.

هر چند وقت یک‌بار باید غربالگری دهانه رحم انجام شود؟

فاصله زمانی مناسب غربالگری باید بر اساس سن و سابقه پزشکی مشخص شود و نمی‌توان یک فاصله ثابت را برای تمام زنان در نظر گرفت.

به عنوان مثال، نوع آزمایش مورد استفاده در سنین مختلف می‌تواند متفاوت باشد. همچنین افرادی که سابقه نتایج غیرطبیعی، ضایعات پیش‌سرطانی، ضعف سیستم ایمنی یا شرایط خاص پزشکی دارند ممکن است به برنامه پیگیری متفاوتی نیاز داشته باشند.

به همین دلیل بهتر است زمان آزمایش بعدی خود را بر اساس نتیجه آخرین تست و توصیه متخصص زنان مشخص کنید.

اگر تست HPV مثبت باشد چه اتفاقی می‌افتد؟

مثبت بودن تست HPV معمولاً به این معناست که یکی از انواع ویروس در نمونه شناسایی شده است و لزوماً به معنی وجود سرطان نیست.

پزشک بر اساس نوع HPV، نتیجه بررسی سلولی، سن و سابقه قبلی تصمیم می‌گیرد که آیا تکرار آزمایش کافی است یا بررسی‌های تکمیلی مانند کولپوسکوپی لازم خواهد بود.

کولپوسکوپی چیست؟

کولپوسکوپی یکی از روش‌های بررسی دقیق‌تر دهانه رحم است. در این روش پزشک با استفاده از وسیله بزرگ‌نمایی مخصوص، سطح دهانه رحم را مشاهده می‌کند.

اگر ناحیه‌ای مشکوک یا غیرطبیعی دیده شود، ممکن است نمونه کوچکی از بافت برای بررسی بیشتر به آزمایشگاه ارسال شود.

نمونه‌برداری از دهانه رحم چگونه انجام می‌شود؟

بسته به محل و نوع تغییرات، نمونه‌برداری می‌تواند به روش‌های مختلف انجام شود.

بیوپسی پانچ

در این روش قطعه بسیار کوچکی از بافت ناحیه مشکوک برداشته و برای بررسی میکروسکوپی ارسال می‌شود.

کورتاژ اندوسرویکال

در این روش نمونه‌ای از سلول‌ها یا بافت داخل کانال دهانه رحم تهیه می‌شود.

LEEP یا LLETZ

در این روش با استفاده از یک حلقه سیمی ظریف، بخشی از بافت غیرطبیعی برداشته می‌شود. این روش می‌تواند در برخی ضایعات پیش‌سرطانی علاوه بر تشخیص، جنبه درمانی نیز داشته باشد.

کونیزاسیون

در کونیزاسیون یک قطعه مخروطی‌شکل از دهانه رحم خارج می‌شود تا میزان و نوع تغییرات سلولی با دقت بیشتری بررسی شود.

مرحله‌بندی سرطان دهانه رحم

اگر سرطان مهاجم تشخیص داده شود، پزشک باید مشخص کند بیماری تا چه اندازه گسترش یافته است. به این فرآیند مرحله‌بندی گفته می‌شود.

برای مرحله‌بندی ممکن است از معاینه، آزمایش‌های خون و روش‌های تصویربرداری مانند MRI یا CT اسکن استفاده شود.

مرحله اول

سرطان به دهانه رحم محدود است.

مرحله دوم

سرطان از دهانه رحم فراتر رفته است، اما هنوز به همه قسمت‌های لگن گسترش پیدا نکرده است.

مرحله سوم

بیماری ممکن است بخش پایین واژن، دیواره لگن، مجاری ادراری یا برخی غدد لنفاوی را درگیر کرده باشد.

مرحله چهارم

در این مرحله بیماری می‌تواند اندام‌های مجاور مانند مثانه یا رکتوم و در موارد متاستاتیک، بخش‌های دورتر بدن را نیز درگیر کرده باشد.

سرطان دهانه رحم چگونه درمان می‌شود؟

درمان سرطان دهانه رحم به مرحله بیماری، اندازه تومور، وضعیت عمومی بیمار، ویژگی‌های بافتی سرطان و برنامه فرد برای بارداری آینده بستگی دارد.

درمان می‌تواند شامل یک روش یا ترکیبی از چند روش باشد.

جراحی

در مراحل اولیه سرطان، جراحی می‌تواند یکی از درمان‌های اصلی باشد. نوع عمل به اندازه و مرحله سرطان بستگی دارد.

در بعضی بیماران مناسب که حفظ باروری اهمیت زیادی دارد، ممکن است روش‌های جراحی حفظ‌کننده باروری مانند تراکلکتومی مطرح شوند. در سایر افراد، هیسترکتومی می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد.

پرتودرمانی

در پرتودرمانی از انرژی پرقدرت برای آسیب رساندن به سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود.

درمان ممکن است به صورت پرتودرمانی خارجی، براکی‌تراپی یا ترکیبی از هر دو انجام شود.

شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی در بعضی مراحل بیماری همراه با پرتودرمانی انجام می‌شود. در سرطان پیشرفته یا عودکننده نیز ممکن است داروهای شیمی‌درمانی بخشی از درمان باشند.

درمان هدفمند

در برخی بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته یا عودکننده، درمان‌های هدفمند می‌توانند بر مسیرهای مشخص رشد تومور اثر بگذارند.

ایمونوتراپی

ایمونوتراپی به سیستم ایمنی کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی و هدف قرار دهد. این روش برای همه بیماران مناسب نیست و استفاده از آن به مرحله و ویژگی‌های سرطان بستگی دارد.

آیا لیزر یا کرایوتراپی سرطان دهانه رحم را درمان می‌کند؟

سرطان دهانه رحم و باروری

برخی درمان‌های سرطان دهانه رحم می‌توانند قدرت باروری را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین اگر فرد قصد بارداری در آینده دارد، بهتر است قبل از شروع درمان این موضوع را با پزشک مطرح کند.

در بعضی سرطان‌های بسیار اولیه، بسته به شرایط بیمار و ویژگی‌های تومور، ممکن است روش‌های حفظ‌کننده باروری قابل بررسی باشند.

آیا سرطان دهانه رحم قابل پیشگیری است؟

سرطان دهانه رحم یکی از سرطان‌هایی است که راهکارهای مؤثری برای کاهش خطر ابتلا به آن وجود دارد.

مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه شامل موارد زیر هستند:

• دریافت واکسن HPV در سن و شرایط مناسب
• انجام غربالگری در فواصل توصیه‌شده
• پیگیری جدی نتایج غیرطبیعی HPV یا پاپ اسمیر
• پرهیز از سیگار و محصولات دخانی
• استفاده از روش‌های محافظتی در روابط جنسی
• مراجعه به متخصص زنان در صورت مشاهده خونریزی یا ترشح غیرطبیعی

واکسن HPV چه نقشی در پیشگیری دارد؟

واکسن HPV برای پیشگیری از ابتلا به تعدادی از مهم‌ترین انواع پرخطر ویروس طراحی شده است و می‌تواند خطر ابتلا به بسیاری از سرطان‌های مرتبط با HPV را کاهش دهد.

بیشترین اثر محافظتی واکسن زمانی ایجاد می‌شود که قبل از مواجهه با ویروس دریافت شود.

نکته مهم این است که واکسن HPV عفونتی را که از قبل وجود دارد درمان نمی‌کند. همچنین واکسیناسیون جایگزین غربالگری دهانه رحم نیست و فرد باید بر اساس شرایط خود برنامه مناسب غربالگری را ادامه دهد.

آیا سرطان دهانه رحم درمان می‌شود؟

شانس کنترل و درمان سرطان دهانه رحم به مرحله بیماری در زمان تشخیص و عوامل متعدد دیگری بستگی دارد. به طور کلی، بیماری‌ای که در مراحل اولیه شناسایی شود امکان درمان موفق‌تری دارد.

به همین علت، تشخیص زودهنگام و پیگیری به‌موقع نتایج غیرطبیعی اهمیت زیادی دارد.

چه زمانی باید به متخصص زنان مراجعه کنیم؟

خونریزی پس از رابطه جنسی، خونریزی بین دو قاعدگی، خونریزی پس از یائسگی، ترشح غیرمعمول و درد لگنی مداوم علائمی هستند که بهتر است علت آن‌ها توسط پزشک بررسی شود.

همچنین اگر نتیجه تست HPV مثبت یا پاپ اسمیر شما غیرطبیعی بوده، پیگیری آزمایش و مراجعه در زمان تعیین‌شده اهمیت زیادی دارد.

بررسی سلامت دهانه رحم در کلینیک دکتر کتایون فراهانی

هر نتیجه غیرطبیعی در تست HPV یا پاپ اسمیر به معنی وجود سرطان نیست و بسیاری از تغییرات دهانه رحم قابل پیگیری و درمان هستند. مهم این است که نتیجه آزمایش به درستی تفسیر شود و در صورت نیاز بررسی‌های بعدی در زمان مناسب انجام شوند.

در کلینیک دکتر کتایون فراهانی، متخصص زنان، زایمان و زیبایی، وضعیت هر مراجعه‌کننده با توجه به سن، علائم، سابقه پزشکی و نتایج آزمایش‌های قبلی بررسی می‌شود تا مسیر مناسب برای غربالگری یا بررسی‌های تکمیلی مشخص شود.

سوالات متداول درباره سرطان دهانه رحم

آیا HPV همیشه باعث سرطان دهانه رحم می‌شود؟

خیر. بسیاری از عفونت‌های HPV توسط سیستم ایمنی کنترل می‌شوند. خطر اصلی مربوط به عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV است.

تست HPV من مثبت شده؛ یعنی سرطان دارم؟

خیر. نتیجه مثبت به معنای وجود ویروس است و تشخیص سرطان محسوب نمی‌شود. نتیجه باید همراه با سایر آزمایش‌ها بررسی شود.

آیا سرطان دهانه رحم در مراحل اولیه علامت دارد؟

در بسیاری از افراد خیر. بیماری اولیه می‌تواند کاملاً بدون علامت باشد و به همین دلیل غربالگری اهمیت زیادی دارد.

آیا خونریزی بعد از رابطه جنسی یعنی سرطان؟

خیر. مشکلات مختلفی می‌توانند خونریزی پس از رابطه ایجاد کنند؛ اما این علامت باید بررسی شود، به‌ویژه اگر تکرار شود.

آیا واکسن HPV جای پاپ اسمیر را می‌گیرد؟

خیر. واکسن HPV خطر عفونت با انواع مهم ویروس را کاهش می‌دهد، اما جایگزین غربالگری مناسب دهانه رحم نیست.

آیا سرطان دهانه رحم باعث ناباروری می‌شود؟

بعضی روش‌های درمان سرطان می‌توانند بر باروری اثر بگذارند. افرادی که قصد بارداری آینده دارند باید قبل از شروع درمان درباره گزینه‌های حفظ باروری با پزشک صحبت کنند.

برای بررسی سرطان دهانه رحم به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای انجام غربالگری، بررسی نتیجه تست HPV یا پاپ اسمیر و ارزیابی علائم مشکوک می‌توان به متخصص زنان مراجعه کرد.

جمع‌بندی

سرطان دهانه رحم یکی از بیماری‌هایی است که پیشگیری و تشخیص زودهنگام در آن نقش بسیار مهمی دارد. عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV اصلی‌ترین علت این سرطان است، اما ابتلا به HPV به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست.

واکسیناسیون HPV، غربالگری مناسب، پیگیری نتایج غیرطبیعی و توجه به علائمی مانند خونریزی غیرمعمول می‌توانند به کاهش خطر و تشخیص به‌موقع بیماری کمک کنند.

اگر نتیجه تست HPV یا پاپ اسمیر شما غیرطبیعی بوده یا درباره سلامت دهانه رحم خود نگرانی دارید، می‌توانید برای ارزیابی تخصصی به دکتر کتایون فراهانی، متخصص زنان، زایمان و زیبایی مراجعه کنید.